แผนที่ดาว  Sky Map  

   แผนที่ดาวถือว่าเป็นเรื่องสำคัญสำหรับการศึกษาทางดาราศาสตร์ ทั้งมือใหม่หัดขับ หรือ ระดับอาชีพแล้วก็ตาม  ทำให้แผนที่ดาวมีหลากหลายแบบ ทั้งแบบเบื้องต้น และที่ซับซ้อนที่มีรายละเอียดมากๆ   ในที่นี้จะแนะนำแผนที่ดาวบางแบบที่นิยมใช้กันอยู่ในปัจจุบัน

    แผนที่ดาวแบบหมุน  เป็นแผนที่ดาวแบบใช้พกติดตัวออกภาคสนาม สำหรับมือสมัครเล่น หรือ พวกที่เอาจริงจังด้านนี้  แผนที่ดาวแบบหมุนในปัจจุบันมีผลิตออกมามากมายหลายแบบเช่น แต่ทั้งหมดก็ใช้หลักการเดียวกัน
     
       ตัวอย่างแผนที่ดาวแบบหน้าเดียวของ สุพจน์  นิธินันท์ 
      แผนที่ดาวแบบหน้าเดียวนั้นมีการผลิตออกมาหลายนักวิชาการ แต่หลักการทั่วไปจะเหมือนกันคือถูกออกแบบมาให้ท้องฟ้าด้านทิศเหนือใต้ตะวันออกตะวันตก ปรากฏอยู่ในหน้าเดียว การใช้งานแผนที่แบบนี้จะต้องหันหน้าผู้ใช้แผนที่ดาวเข้าหาทิศเหนือ แล้วถือแผนที่ดาวขึ้นเหนือศีรษะทาบไปบนท้องฟ้า จะทำให้ทิศเหนือของแผนที่อยู่ด้านล่างซึ่งหมายถึงด้านหน้า ทิศใต้อยู่ด้านบนซึ่งหมายถึงด้านหลัง  ทิศตะวันออกจะอยู่ขวามือ  ทิศตะวันตกจะอยู่ซ้ายมือ จึงจะถูกต้อง

                          
   ตัวอย่างแผนที่ดาวแบบสองหน้าของสมาคมดาราศาสตร์ไทย          ตัวอย่างแผนที่ดาวแบบสองหน้าของ สสวท
                     ด้านซีกฟ้าเหนือ                                                                     ด้านซีกฟ้าใต้
    
     แผนที่ดาวแบบสองหน้า ถูกปรับปรุงให้สัดส่วนของกลุ่มดาวบนท้องฟ้าใกล้เคียงฟ้าจริงมากที่สุด โดยการแบ่งท้องฟ้าออกเป็นสองซีกคือ ซีกฟ้าเหนือ และ ซีกฟ้าใต้  จุดสังเกตคือ จุดหมุนของแผนที่ดาว ถ้าเราเห็นจุดหมุนอยู่บนส่วนที่เป็นท้องฟ้า ด้านนั้นจะเป็นซีกฟ้าเหนือ   การใช้งานเพียงให้เลือกซีกฟ้าที่ต้องการสังเกตแล้วหันหน้าไปด้านทิศนั้น เช่นหันหน้าผู้ใช้ไปทางทิศเหนือและหันแผนที่ด้านซีกฟ้าเหนือเข้าหาผู้ใช้ จะเห็นแนวของเส้นขอบฟ้าบนแผนที่ระบุทิศเหนือ  ดังนั้นเหนือสุดของแผนที่จะเป็นบริเวณจุดกลางศีรษะ  ขวามือจะเป็นทิศตะวันออก  และ ซ้ายมือจะเป็นทิศตะวันตก

     การใช้งานแผนที่แบบหมุนใช้หลักการเดียวกันคือ  บนแผนที่ดาวจะมีส่วนที่อยู่กับที่มีสเกลบอกเป็นเวลา 24 ชั่วโมง  และบนแผนที่ดาวส่วนที่หมุนได้จะมีสเกลของวันที่และเดือนกำกับอยู่  แล้วหมุนแผนที่ดาวให้วันที่และเดือนที่เราสนใจ ให้ตรงกับเวลาที่ต้องการ ก็จะปรากฏตำแหน่งกลุ่มดาว ให้เราใช้เป็นการสังเกตบนท้องฟ้าจริงได้ขณะนั้น เนื่องจากกลุ่มดาวต่างๆบนท้องฟ้าจะเคลื่อนที่หมุนรอบโลกไปเรื่อยเพราะการหมุนรอบตัวเองของโลก (มีผลกับเวลา) และการโคจรรอบดวงอาทิตย์ (มีผลกับวันที่และเดือน) จึงต้องมีการระบุวันเวลาให้ถูกต้องด้วย
     แต่สิ่งที่ควรพึ่งระวังจากแผนที่ดาวแบบหมุนคือ ผู้ออกแบบจะระบุตำแหน่งละติจูดที่ผู้สังเกตจะนำแผนที่ดาวแบบหมุนนี้ไปใช้ได้ เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงตำแหน่งของขั้วฟ้าเหนือที่จะอยู่สูงหรือต่ำเพียงใด ตำแหน่งต่างๆของกลุ่มดาวก็ผิดเพี้ยนไปด้วย  ดังนั้นแผนที่ดาวแบบหมุนที่ผลิตในประเทศทางแถบยุโรปและอเมริกาจึงไม่สามารถใช้ในประเทศไทยได้ หรือแผนที่ดาวที่ผลิตในประเทศไทยก็ไม่สามารถนำไปใช้ในแถบยุโรปหรืออเมริกาได้เช่น  นอกจากว่าจะเป็นประเทศที่อยู่ในระดับละติจูดเดียวกับที่ระบุในแผนที่ดาวแบบหมุนนี้เท่านั้น

                     
                             ตัวอย่างแผนที่ดาวแบบหมุนหน้าเดียวที่ผลิตในต่างประเทศ

     แผนที่ดาวแบบลงสมุด  ข้อจำกัดที่แผนที่ดาวแบบหมุนมีคือแผนที่มีขนาดเล็ก จึงไม่สามารถบรรจุตำแหน่งของดาวหรือวัตถุท้องฟ้าได้ครบ จึงใช้ได้แค่เป็นแนวทางในการสังเกตบนท้องฟ้าว่า ช่วงขณะเวลานั้นๆ มีกลุ่มดาวอะไรอยู่บนท้องฟ้าบ้าง  หากผู้สังเกตที่ต้องการทราบรายละเอียดของตำแหน่งดาวต่างๆหรือพวกวัตถุท้องฟ้าจะต้องเปิดแผนที่ดาวแบบละเอียดอีกครั้ง ซึ่งแผนที่ดาวแบบละเอียดนั้นจะทำกันอยู่สองแบบ แบบหนึ่งก็คือทำลงสมุด  ซึ่งมีข้อดีคือมีการระบุตำแหน่งพิกัดอย่างละเอียดแล้ว ยังสามารถมีคำอธิบายบอกรายละเอียดของวัตถุเหล่านั้น หรือสามารถมีภาพจริงประกอบด้วย

      
                     
ตัวอย่างของแผนที่ดาวที่ถูกทำลงสมุด
     

    แผนที่ดาวแบบ chart  แบบที่สองนอกจากทำลงสมุดแล้ว มีการทำเป็นแผนที่ขนาดใหญ่ที่เรียกว่า ATLAS  โดยแบ่งท้องฟ้าออกเป็นส่วนๆเรียกว่า Chat  ซึ่งสามารถระบุตำแหน่งได้ละเอียดและมากขึ้นเนื่องจากตัวแผนที่มีพื้นที่ใหญ่ขึ้น แต่จะไม่มีการระบุรายละเอียดขยายความของวัตถุนั้นๆอีก  ปัจจุบันมีการทำออกมาเป็น 3 Version คือ        

      Field Version  ลักษณะจะเป็น ดาวและวัตถุท้องฟ้าพิมพ์สีขาวอยู่บนพื้นดำ เพื่อให้เหมือนท้องฟ้าจริงในภาคสนาม จึงเรียกว่า Field Version
     Desk Version  ลักษณะจะตรงข้ามกับ Field Version คือ ดาวและวัตถุท้องฟ้าเป็นสีดำ พิมพ์อยู่บนพื้นขาว ซึ่งเหมาะกับการใช้งานบนโต๊ะ โดยสามารถจดหรือบันทึกเพิ่มเติมได้ จึงเป็นที่มาของคำว่า Desk Version
     Deluxe Version  เป็นแบบพิเศษที่มีการพิมพ์วัตถุและดาวเป็นสีของสเปคตรัมจริงของดาว อยู่บนพื้นสีขาว และมีราคาแพงสุดในกลุ่ม Atlas

    แผนที่ดาวแบบคอมพิวเตอร์  ข้อจำกัดอย่างหนึ่งของแผนที่ดาวแบบ Chart หรือที่พิมพ์ลงบนกระดาษก็คือ ไม่สามารถปรับปรุงหรือเพิ่มเติมวัตถุท้องฟ้าที่เกิดขึ้นมาใหม่ หรือพึ่งปรากฏเข้ามาใกล้โลกได้เช่น ตำแหน่งดาวเคราะห์ที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา  หรือ ตำแหน่งดาวหาง  ดาวเคราะห์น้อย  ซึ่งมีการเคลื่อนที่เข้ามาแล้วหายไป   ซึ่งแผนที่ดาวแบบคอมพิวเตอร์จึงจะช่วยได้  ซึ่งปัจจุบันได้รับความนิยมสูงมาก เพราะยืดหยุ่นและสามารถเพิ่มคำสั่งหรือทำการคำนวณ หรือการทำนายตำแหน่งการเคลื่อนที่ในอดีต หรือ อนาคตได้
 
    ตัวอย่างแผนที่ดาวแบบคอมพิวเตอร์ที่น่าสนใจ

	Stellarium  เป็นโปรแกรมแผนที่ดาวแบบ Free Ware  ซึ่งใช้งานได้ดีในระดับหนึ่ง ปัจจุบันมีถึงเวอร์ขั่น 0.9.0 แล้ว มีหลาย Plateform เช่น Linux  Max หรือ Windows  สามารถ Download ได้ฟรีจากเว็บ http://www.stellarium.org/
	SkyMap Pro 8 เป็นโปรแกรมแผนที่ดาวแบบ FreeWare ที่น่าสนใจอีกตัวหนึ่ง ซึ่งสามารถเชื่อมต่อควบคุมกับกล้องดูดาวบางรุ่นได้ มีขนาดเล็กเพียง 9.2 MB  สามารถ Downlaod ได้ฟรีจากเว็บ http://www.5star-shareware.com/Windows/Hobby/Astronomy/skymap.html
	StarryNight เป็นโปรแกรมแผนที่ดาวแบบ Commercial  ที่ประสิทธิภาพคุ้มราคา ปัจจุบันมีหลายรุ่นหลาย Version  ค้นหาข้อมูลเพิ่มเติมได้จากเว็บ http://www.starrynight.com